Oświecenie
      Oświecenie | inne lektury | kontakt | reklama | Wersja mobilna
   


Oświecenie


Ramy czasowe

Oświecenie nazywane wiekiem rozumu, a także wyjściem człowieka z niepełnoletności, w którą popadł z własnej winy (Kant) przypadało przede wszystkim na wiek XVIII, choć jego założenia powstały już pod koniec XVII wieku (John Lock). W Polsce prądy oświeceniowe dotarły później, tj. w połowie XVIII wieku (1740 rok – założenie Collegium Nobilium przez Konarskiego, 1764 – elekcja Stanisława Augusta Poniatowskiego).

Podstawowe wyznaczniki epoki

  • Przekonanie o nadrzędnej wartości ludzkiego rozumu, krytyczna ocena kondycji człowieka;

  • Krytycyzm odnoszący się głównie do tradycyjnych instytucji politycznych i społecznych, do Kościoła i ustaleń nauki;

  • Znaczące zainteresowanie filozofią, sztuką, muzyką, literaturą;

  • Dynamiczny rozrost słowa pisanego i rozszerzanie się jego zasięgu.


Główne tematy, motywy i koncepcje baroku

  • Racjonalizm – z łaciny ratio, czyli „rozum”, nurt głównie w filozofii przypisujący zasadniczą rolę w poznaniu rozumowi. Przeciwstawia się irracjonalizmowi głosząc, że nie istnieje inny świat oprócz takiego, który może pojąć ludzki umysł.

  • Empiryzm – nurt w filozofii, zakładający, iż głównym źródłem poznania jest doświadczenie zmysłowe (zewnętrzne lub wewnętrzne), bywa przeciwstawiany racjonalizmowi;

  • Dydaktyzm – z greki didaktikós, czyli „dający się nauczyć”, zakładał dążenie do kształtowania u kogoś właściwych postaw lub poglądów poprzez pouczanie go lub dawanie wzorów do naśladowania. W literaturze charakteryzuje utwory mające na celu krytykę wad i wychowanie czytelników w pożądanym, racjonalnym duchu;

  • Deizm – uznanie istnienia Boga, jednak odrzucenie dogmatów oraz prawd wiary; ateizm – zanegowanie istnienia Boga;

  • Klasycyzm – prąd literacki, który swój początek wywodził z racjonalizmu i dydaktyzmu, wzorce (i gatunki) czerpał z twórczości antycznej, kład nacisk na działania racjonalne, ośmieszał wady;

  • Sentymentalizm – prąd literacki w głównym świetle stawiający ludzkie uczucia oraz kontakt z naturą (twórca – Jean Jaques Rousseau);

  • Rokoko – kierunek oświecenia widoczny przede wszystkim w sztukach plastycznych, cechował się nagromadzeniem elementów ornamentyki, kunsztem w dopracowaniu dzieł sztuki;

  • Naprawa Rzeczypospolitej – w związku ze szczególnym ustrojem Polski oraz brakiem reform polska literatura i publicystyka oświeceniowa skupiała się przede wszystkim na poprawie stosunków w państwie i wprowadzeniu niezbędnych zmian (Stanisław Staszic, Hugo Kołłątaj).


Gatunki oświecenia
  • Oda – gatunek wywodzący się z antyku o podniosłej wymowie; podejmował ważne tematy, opisywał istotne wydarzenia, sławił bohaterów;

  • Satyra – gatunek literacki należący do epiki ośmieszający prezentowane treści poprzez zastosowanie ironii, kpiny, karykatury (w Polsce najwybitniejszym twórcą satyr był biskup Ignacy Krasicki);

  • Powiastka filozoficzna – gatunek literacki charakterystyczny dla epoki oświecenia. Niewielki utwór pisany prozą, w którym fabuła podporządkowana została ideom filozoficznym (główni twórcy: Wolter, Diderot);

  • Poemat heroikomiczny – parodia bohaterskiego eposu (w Polsce m.in. Monachomachia Krasickiego), głównym zabiegiem było połączenie wzniosłego i pełnego patosu tonu z mało istotną tematyką;

  • Powieść epistolarna – powieść, w której bohaterowie porozumiewają się za pomocą listów, dzięki czemu czytelnik poznaje poszczególne wydarzenia, a przede wszystkim uczucia i przeżycia postaci.




Tagi: